Sömürge dönemi Hindistan’ında kobra popülasyonunu yok etmek amacıyla başlatılan para ödülü uygulaması, planlananın tam aksine şehirdeki yılan sayısının katlanarak artmasıyla sonuçlandı. Yetkililerin ölü kobra başına nakit ödeme yapması, halkın ev ortamında organize yılan yetiştiriciliğine yönelmesine yol açarak tarihe geçecek bir yönetim krizini tetikledi.
ÖDÜL SİSTEMİ NASIL BİR ÜRETİM SEKTÖRÜNE DÖNÜŞTÜ?
Kentteki kobra ısırıklarını ve can kayıplarını engellemek isteyen sömürge yönetimi, itlafı hızlandırmak için getirilen her ölü kobra karşılığında nakit teşvik modeli başlattı. İlk etapta yılan sayısının azaldığı görülse de halk, doğada kobra aramak yerine evlerinde yılan çiftlikleri kurarak seri üretime geçti. Zamanla yetkililere teslim edilen ölü kobra sayısında görülen astronomik artış, sistemin suistimal edildiğini ve teşvik mekanizmasının yapay bir sektöre dönüştüğünü ortaya çıkardı.
TEŞVİKİN İPTAL EDİLMESİ KRİZİ NASIL FELAKETE ÇEVİRDİ?
Hileli üretimin boyutlarını fark eden yönetim, kobra başına verilen para ödülü uygulamasını aniden yürürlükten kaldırdı. Teşvikin kesilmesiyle birlikte ellerindeki binlerce canlı kobranın ekonomik değerini kaybettiğini gören yetiştiriciler, maliyet oluşturan sürüngenleri doğrudan sokaklara, tarlalara ve yaşam alanlarına saldı. Binlerce zehirli yılanın aynı anda serbest kalması, şehirdeki kobra nüfusunu projenin başındaki seviyenin katbekat üzerine çıkararak kenti kontrol edilemez bir felaketin eşiğine getirdi.
LİTERATÜRE GEÇEN STRATEJİK HATA
Sorunu kökten çözmesi beklenen kararın krizi çok daha tehlikeli bir boyuta taşıması, planlama disiplinlerinde ve kamu politikalarında “Kobra Etkisi” olarak anılacak kavramın temelini oluşturdu. Altyapısı hesaplanmadan devreye alınan doğrudan teşvik modeli, kentin güvenliğini sağlamak yerine yüz binlerce insanı doğrudan zehirli kobralarla karşı karşıya getiren büyük bir fiyasko olarak kayıtlara geçti.
